کم خونی، پیشگیری و درمان

 

3D ferrodin

 

کم­ خونی ناشی از فقر آهن شایع­ ترین اختلال سوءتغذیه­ ای در جهان است که اغلب گریبانگیر کودکان و نوجوانان در سنین رشد و همچنین جمعیت بانوان در سنین تولید مثل می­ گردد. در کم­ خونی فقرآهن، تعداد گلبول­ های قرمز خون و میزان هموگلوبین موجود در گلبول­ های قرمز کاهش می­ یابد و در نتیجه رساندن اکسیژن به سلول­ های بدن و دفع دی­ اکسیدکربن از آنها مختل می­ گردد. علائم کم­ خونی شامل احساس خستگی مفرط و زودرس همراه با ضعف و بیقراری، عدم تمرکز در کارها، رنگ­ پریدگی، نفس نفس زدن با فعالیت مختصر، سردرد، سندرم پای بیقرار، تپش قلب و اضطراب بی دلیل و در موارد پیشرفته ریزش مو می­ باشد. تحقیقات جدید نشان داده ­اند کمبود آهن در کودکان سبب اختلالات یادگیری، تفکر و حافظه می­ شود. برای پیشگیری از این اختلالات دریافت میزان کافی آهن از طریق رژیم غذایی یا از مکمل­ های دارای آهن توصیه می­ شود(1).

5

در بدن یک شخص بالغ، آهن عمدتاً به دو شکل وجود دارد: 1) آهن عملکردی یا فونکسیونل در هموگلوبین، میوگلوبین و آنزیم­ ها 2) آهن ذخیره ­ای در فریتین، هموسیدرین و ترانسفرین. مقدار کل آهن در بدن یک مرد بالغ 3.6 گرم و یک زن بالغ 2.4 گرم می­باشد. زنان بالغ مقدار بسیار کمتری آهن نسبت به مردان در بدنشان ذخیره می­ کنند. مقدار آهن بدن به شدت محافظت می ­شود و حدود 90% آن هر روز بازیافت شده و مجدداً مورد استفاده قرار می­ گیرد و مابقی آن عمدتاً از صفرا دفع می­ شود. اگر آهن دریافتی شخص برای جبران این 10% دفع شده کافی نباشد، کمبود آهن ایجاد می­ شود(1).

مقدار توصیه شده و منابع غذایی غنی از آهن

مقدار مجاز توصیه شده روزانه (RDA) برای مردان و زنان بعد از یائسگی 8 میلی­ گرم است. این میزان برای زنان در سنین تولید مثل (برای جایگزینی آهن از دست رفته در خونریزی­ های ماهانه و فراهم کردن ذخایر کافی آهن در حاملگی) روزانه 18 میلی­ گرم می­ باشد. در پسران نوجوان (14 تا 18 سال) مقدار توصیه شده برای مصرف آهن روزانه 11 میلی­ گرم است. در حاملگی نیاز روزانه به آهن افزایش یافته و به 15 الی 27 میلی­ گرم می­ رسد(1).

تاکنون بهترین منبع آهن شناخته شده جگر بوده است و پس از آن غذاهای دریایی، کلیه، قلب، گوشت بدون چربی و ماکیان بیشترین مقدار آهن را دارا می­ باشند.

در جدول زیر منابع غذایی مختلف از نظر میزان آهن معرفی و با هم مقایسه شده ­اند(2). برای تامین آهن مورد نیاز بدن، منابع حیوانی به منابع گیاهی ارجحیت دارند و آهن موجود در منابع حیوانی به میزان 2 الی 3 برابر موثرتر و قابل جذب­ تر از آهن موجود در منابع گیاهی می­ باشد.

برای بهبود جذب آهنی که در منابع گیاهی وجود دارد، مصرف توام با میوه­ ها و سبزی­ هایی که ویتامین C بالایی دارند مثل مرکبات توصیه می­ شود. یعنی بهتر است مثلاً حبوبات، عدس و یا تخم مرغ را همراه با یک پرتقال بخورید تا آهن بیشتری جذب بدنتان شود(2).

 

گوشت­ها غذاهای دریایی تخم مرغ
جگر گوساله 18 میلی­گرم

گوشت گاو 7 میلی­گرم

صدف­ها 14 میلی­گرم

میگو 3 میلی­گرم

ماهی تن در روغن 1.2 میلی­گرم

زرده تخم مرغ 7.2 میلی­گرم

تخم بلدرچین 4 میلی­گرم

تخم مرغ کامل 2 میلی­گرم

 
لبنیات غلات و دانه­های روغنی میوه­ها و سبزیجات
پنیر 1 میلی­گرم

شیر و ماست 0.1 میلی­گرم

عدس و لوبیا 8 میلی­گرم

نخود 7 میلی­گرم

تخم آفتابگردان و پسته 7 میلی­

زردآلو خشک 6 میلی­گرم

نارگیل خردشده 4 میلی­گرم

برگ چغندر و اسفناج 3 میلی­

میزان آهن برحسب میلی­گرم در 100 گرم ماده غذایی بیان شده است

 

زیست فراهمی آهن موجود در منابع خوراکی مصرف شده، به شدت به نوع ترکیب آهن و سایر مواد غذایی مصرف شده همراه با آن بستگی دارد. مطالعات بالینی اخیر نشان داده که زیست فراهمی آهن در ترکیب با بیس گلیسینات حدود 2 برابر بیشتر از سولفات است و مصرف نصف آهن به فرم بیس گلیسینات در مقایسه با سولفات اثر مشابه و یکسانی از نظر بهبود شاخص های خونی، روی بیماران کم خون دارد(3). درضمن کم کردن دوز آهن در این نوع ترکیب، سبب کاهش عوارض گوارشی ناشی از دریافت زیاد آهن خوراکی می شود (4).

 

نقش ویتامین C در کم خونی

ویتامین C به عنوان قویترین افزایش دهنده جذب آهن شناخته شده است. این ویتامین در صورت مصرف همزمان با آهن، می­تواند آهن فریک را به آهن فرو احیا کرده و مقدار جذب آن را از روده افزایش دهد(1). در مکمل فرو- دین برای بالا بردن مقدار جذب آهن، ویتامین C نیز افزوده شده است.

امروزه برخی مکمل­های آهن بطور ویژه برای آزادسازی آهسته آهن در دستگاه گوارش تهیه شده­اند ولی تحقیقات نشان داده­اند که فرآورده­های آهسته رهش آهن، زیست فراهمی کمی دارند(5) زیرا ممکن است در زمان عبور از دوازدهه دارو را آزاد نکرده و آهنی جذب نشده باشد. به دلیل مشکل آزاد شدن آهن در ترکیبات آهسته رهش، فرمولاسیون مکمل فرو- دین برای آهسته رهش بودن طراحی نشده است، ولی در عوض بخاطر ترکیب ویژه با بیس­گلیسینات (پروتئین) از جذب بالاتری نسبت به سایر فرم­های آهن برخوردار است. متخصصان تغذیه بر این باورند که همراه بودن پروتئین با آهن در غذا سبب افزایش جذب آهن می­شود و شاید به همین دلیل باشد که منابع حیوانی آهن و گوشت­ها زیست فراهمی بالاتری دارند، چون این مواد غذایی غنی از پروتئین نیز می­باشند.    

اسیدفولیک و ویتامین B₁₂

علاوه بر آهن، دو ریزمغذی اسید فولیک و ویتامین B₁₂ نیز در ساخته شدن گلبول­های قرمز نقش اساسی دارند. گاهی اوقات با مصرف آهن کافی، کم خونی بهبود نمی­یابد که به علت نقص اسیدفولیک و ویتامین B₁₂ بدن می­باشد. مکمل فرو- دین با داشتن این ریزمغذی­های مهم در امر خونسازی، ترکیبی بسیار سودمند در پیشگیری از کم­خونی برای کودکان، نوجوانان، جمعیت بانوان در سنین تولید مثل، بارداری و شیردهی می­باشد.

 

 

ماده موثره مقدار درصد نیاز روزانه
آهن به شکل فروس بیس گلیسینات 28 میلی­گرم المنتال 155%
اسید فولیک 400 میکروگرم 100%
ویتامین B12 8 میکروگرم 130%
ویتامین C 60 میلی­گرم 100%

 

نحوه مصرف:

روزی 1 الی 2 عدد ترجیحاً با معده خالی و در صورت عدم تحمل همراه با غذا میل شود. از مصرف همزمان با لبنیات، چای و قهوه خودداری شود. پس از بهبود علائم آزمایشگاهی کم خونی، جهت پر کردن ذخایر آهن بدن بنا به تجویز پزشک مصرف فرآورده 3 الی 6 ماه ادامه می یابد(5).

 

دستور تهیه چند غذای ساده برای مقابله با کم­خونی

اسفناج و نخود

اسفناج غنی از آهن است ولی اصلی­ترین فایده آن برای کم­خونی اینست که اسفناج علاوه بر آهن، سرشار از اسیدفولیک نیز می­باشد. اسیدفولیک همراه با ویتامین B12 و آهن به ساخته شدن گلبول­های قرمز کمک می­کند(2).

مواد لازم:

نخود پخته 250 گرم

اسفناج 200 گرم

پیاز و سیر تفت داده شده

روغن زیتون، نمک و فلفل

  سالاد عدس

در میان غلات و حبوبات، عدس بیشترین مقدار آهن را دارد و از اینرو در کم­خونی فقر آهن مصرف آن توصیه می­شود. برای افزایش جذب آهن عدس توصیه شده که عدس را همراه با میوه­ها یا غذاهایی که بتاکاروتن بالایی دارند، مصرف کنید. بعنوان مثال با گوجه­فرنگی، سالاد و میوه­های فصلی(2).

اگر دچار کم­خونی فقر آهن هستید، از یک ساعت قبل تا دو ساعت بعد از غذا از مصرف چای، قهوه و شیر و لبنیات خودداری کنید چون این غذاها جذب آهن غذا را کاهش می­دهند(5).

 

منابع:

  • Krause’s Food and the Nutrition Care Process, 13th Edition, page 105.
  • http://www.botanical-online.com/english/ironfood.htm
  • http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24152889
  • http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11688081
  • http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/912.html