پیشگیری و درمان پوکی استخوان

 

 

17

 

کلسیم ماده مغذی ضروری برای استحکام استخوان­ ها و دندان­ های یک فرد سالم است. این ماده معدنی نقش حیاتی و بسیار مهمی در فیزیولوژی بدن دارد. علاوه بر شرکت در ساختمان استخوان­ ها و دندان­ ها که حدود 99% کلسیم بدن را شامل می­شود، یون کلسیم در انتقال پیام­های عصبی و هورمونی، انقباض تمام انواع عضلات از جمله عضله قلبی و باروری نقش دارد. سطح کلسیم در بدن انسان، با توجه به نقش حیاتی آن در فعالیت­ های زیستی، بشدت تنظیم می­ شود و چندین هورمون در تنظیم میزان غلظت یون کلسیم در خون نقش دارند. اگر کلسیم به مقدار مورد نیاز روزانه دریافت نشود، این هورمون­ ها باعث آزاد شدن کلسیم از استخوان­ ها به داخل جریان خون می­ شوند تا فرآیندهای زیستی وابسته به کلسیم مختل نشوند. ولی اگر این عمل ادامه پیدا کند بتدریج ذخیره کلسیم استخوان­ ها کاهش یافته و بیماری پوکی استخوان آغاز می ­شود. بهترین و موثرترین راه برای مقابله با این بیماری اینست که در سن رشد ذخیره کلسیم در استخوان­ ها افزایش یابد. (1)

میزان کلسیم مورد نیاز روزانه بدن 800 تا 1200 میلی­گرم است. سه منبع مهم کلسیم غذایی ما عبارتند از :

  • منابع حیوانی کلسیم. عمده ترین منبع حیوانی کلسیم شیر و فرآورده های آن مانند پنیر و ماست می باشد. علاوه بر شیر، منابع مهم حیوانی غنی از کلسیم، ماهی و تخم مرغ است. دانستن این نکته جالب است که این منابع از نظر محتوای ویتامین D نیز منابع خوبی بشمار می­آیند.
  • منابع گیاهی کلسیم. سبزیجاتی که این ماده معدنی مهم را دارند، آنهایی هستند که برگ های سبز تیره دارند مانند اسفناج (البته این سبزی به عنوان منبع کلسیم توصیه نمی شود زیرا به دلیل داشتن اگزالات، جذب آن را مختل می کند)، بروکلی و کلم. حبوبات از جمله سویا، غلات کامل، مغزها به ویژه بادام نیز کلسیم بالایی دارند(2). در جدول زیر حدود مقادیر کلسیم موجود در مواد غذایی مختلف با هم مقایسه شده است(1).

 

مقدار کلسیم موجود در مواد غذایی

ماده غذایی مقدار کلسیم (میلی گرم) % نیاز روزانه
یک لیوان ماست کم چرب 345 35%
نصف لیوان ریواس پخته شده 318 30%
یک لیوان شیر 2% چربی 285 28%
یک لیوان پنیر سنتی2% چربی 155 15%
نصف لیوان بستنی 113 11%
30 گرم مغز بادام 70 7%
نصف لیوان حبوبات پخته شده 64 6%
یک لیوان بروکلی پخته شده 62 6%
یک عدد پرتقال متوسط 52 5%
نصف لیوان کلم پیچ تازه یا پخته 47 5%
یک برش نان گندم کامل 20 2%
یک عدد موز متوسط 7 1%

 

 

  • مکمل های کلسیم.

معمولاً مکمل‌های کلسیم به دو صورت کربنات کلسیم و سیترات کلسیم عرضه می­شوند. میزان کلسیم المنتال یک مکمل، مقدار کلسیم قابل جذب و قابل استفاده بدن از آن را بیان می­کند. مکمل های سیترات کلسیم حاوی کلسیم المنتال پایینی بوده (20% )و درنتیجه باید تعداد بیشتری از این نوع مکمل مصرف شود تا مقدار مورد نیاز بدن را تامین کند. از طرف دیگر قیمت این نوع ترکیب کلسیم گران­تر از نوع کربنات است. فرم کربنات کلسیم به دلیل داشتن میزان کلسیم المنتال بالاتر (40% )، قادر به تامین کلسیم بیشتر مورد نیاز بدن است و برای جذب بیشتر باید همراه غذا مصرف شود تا اسید معده که هنگام صرف غذا ترشح می­شود، محیط اسیدی لازم برای جذب بهتر کلسیم را فراهم نماید. بنابراین کلسیمی که در نهایت از راه مصرف صحیح کربنات کلسیم به بدن می‌رسد بیشتر از سیترات کلسیم است. هر قرص استئوکینون دارای 250 میلی­گرم کلسیم المنتال است و درصورت مصرف بعد از غذا، میزان کلسیم مناسب و قابل­جذب را برای شخص فراهم می­نماید.

16

عواملی که سبب از دست رفتن کلسیم بدن می­شوند

مطالعات گوناگون نشان می­دهد رژیم غذایی غنی از پروتئین (خصوصاً حیوانی) باعث از دست دادن کلسیم از راه ادرار می­شود. در مطالعات منتشر شده در مجله تغذیه بالینی امریکا، در خانم­هایی که تحت رژیم گیاهی حداقل به مدت 20 سال قرار داشتند، تنها 18% از تراکم استخوانی آنها کاهش یافته بود. در حالیکه این کاهش در خانم­هایی که رژیم گیاهی نداشتند به میزان 35% گزارش شد. در مطالعه دیگر محققان مشاهده کردند که مصرف رژیم غذایی حاوی اسید زیاد، شانس شکستگی استخوان لگن را بالا می­برد. رژیم اسیدی شامل مواد غنی از پروتئین مانند گوشت و پنیر می­باشد. این مطالعه نشان داد که در 9000 خانم 65 ساله و بالاتر که رژیم غذایشان به شدت اسیدی بوده احتمال شکستگی لگن 3.7 برابر افزایش داشته است. محققین معتقدند یک رژیم غذایی متعادل و غنی از میوه­جات و سبزیجات از جمله کلم بروکلی، موز، هلو و اسفناج می­تواند از پوکی استخوان جلوگیری کند. در جدول زیر بار اسیدی مواد غذایی مختلف مقایسه شده است.

نوع غذا بار اسیدی
پنیر پارمزان 34.2
پنیر کم چرب گودا 26.4
زرده تخم مرغ 23.4
گوشت گاو و بره 7.5
اسپاگتی 6.5
شیر کامل 0.7
کلم بروکلی 1.2-
سیب 2.2-
پرتقال 2.7-
گوجه فرنگی 5.5-
اسفناج 14-

 

منظور از بار اسیدی، میزان تولید اسید به ازای هر صد گرم از آن ماده است.

ویتامین Dз

نقش ویتامینD در بدن، افزایش جذب کلسیم از روده و تنظیم میزان کلسیم و فسفات خون است. مقدار ویتامین D در مواد غذایی روزانه که اغلب مردم مصرف می­کنند، کم است و نیاز روزانه را به این ویتامین برطرف نمی­کند. ویتامین D فرم­های مختلفی دارد که مهم­ترین آن­ها Dз است. کمبود این ویتامین در کودکان موجب بیماری ریکتز یا نرمی استخوان می­شود که در آن استخوان­ها ضعیف، نرم و بدشکل می­شوند. در بزرگسالان کمبود ویتامین Dз  منجر به پوکی استخوان یا استئوپروز می­گردد. میزان نیاز روزانه به این ویتامین در بزرگسالان 600 الی 800 واحد است(3).

ویتامین    K₂₋₇

گروه ویتامین­های K شامل سه گروه می­باشد:

  • ویتامین ₁K که بطور طبیعی در گیاهان یافت می­شود، بخصوص سبزیجات با برگ سبز تیره. ویتامین ₁K در مکانیسم انعقاد طبیعی خون نقش دارد.
  • ویتامین ₂K که توسط باکتری­ها سنتز می­شود و باکتری­های دستگاه گوارش انسان نیز آن را می­سازند. ویتامین ₂K  در استخوان­ها، دیواره عروق خونی و بافت­های نرم عملکرد دارد.
  • ویتامین зK که نوع صنعتی این ویتامین است و توصیه نمی­شود.

عموماٌ ویتامین K بعنوان فاکتور ضروری برای انعقاد شناخته شده، ولی عملکردهای انجام شده توسط این گروه ویتامین­ها بسیار متنوع تر و پیچیده­تر است. ویتامین K₂ نقش مهمی در حفظ تراکم املاح استخوانی  دارد. اولین شواهد این مطلب، بیمارانی با شکستگی گردن استخوان ران بودند که سطح این ویتامین در آنها بسیار پایین بود. بعدها با مطالعات آزمایشگاهی و  بالینی گسترده، ارتباط قوی بین کمبود ویتامین ₂K و مشکلات استخوانی، ثابت شد. این مطالعات نشان داد که کمبود این ویتامین منجر به کاهش سطح استئوکلسین فعال می­شود که آن هم خطر شکنندگی استخوان­ها را افزایش می­دهد(4و5). همچنین تحقیقات نشان داد که ویتامین ₂K ونه ₁K به همراه کلسیم و ویتامین D می­تواند تجزیه استخوان را کاهش دهد(6). بعلاوه مطالعه انجام شده به وضوح ثابت کرده است که ویتامین ₂K برای حفظ استحکام استخوان در زنان بعد از منوپوز نقش اساسی داشته و فاکتور مهمی در بهبود محتوای املاح استخوان و پهن شدن استخوان گردن ران می­باشد(7).

چگونه با پوکی استخوان مبارزه کنیم؟

پوکی استخوان یا استئوپروز طبق تعریف انجمن ملی بهداشت یک اختلال اسکلتی است که بیشتر در دوران کهنسالی بروز می کند و ویژگی بارز آن کاهش استحکام استخوان بوده و فرد را در معرض خطر شکستگی قرار می‌دهد. از  دست‏دادن استخوان‏ها به طور خاموش و بی‏سر و صدا اتفاق می‏افتد و اغلب هیچ علامتی تا زمان رخ دادن شکستگی وجود ندارد. در زنان پوکی استخوان از 35 سالگی شروع شده و با افزایش سن و شروع منوپوز تشدید می­شود. استخوان های ستون فقرات، ران و لگن از شایع ترین محل های شکستگی هستند.

بخشی از پروتوکل درمانی جهت پیشگیری و درمان استئوپروز، مصرف مکمل­های حاوی کلسیم و ویتامین D است. اما بر طبق نتایج حاصل از آخرین مطالعات انجام شده، مشخص شده که مصرف کلسیم به­تنهایی و بدون حضور ویتامین  K₂₋₇ نه تنها در جایگیری کلسیم در استخوان و بهبود شرایط بیماری موثر واقع نمی­شود، بلکه ممکن است با کلسیفیکاسیون و رسوب کلسیم در عروق خونی همراه باشد. بررسی­های انجام شده بر روی بیماران مبتلا به استئوپروز، نشان داده که این افراد پلاک­های رسوب کلسیم وسیع در رگ­های خود دارند که جریان خون را در شریان­های آنان مختل می­کند. افزایش کلسیم در یک قسمت از بدن (عروق)، که همزمان با فقدان آن در قسمتی دیگر (استخوان­ها) می­باشد، بنام کلسیم پارادوکس شناخته شده است. دلیل این امر کمبود ویتامین ₂K است. این ویتامین پروتئین­هایی را فعال می کند که این پروتئین­ها قوی­ترین بازدارنده رسوب کلسیم در عروق هستند که تاکنون شناخته شده­­اند. خوشبختانه بررسی­ها نشان داده که با افزایش مصرف روزانه این ویتامین نه تنها از گرفتگی عروق پیشگیری می­شود، بلکه این روند را حتی می­توان معکوس کرد. در مطالعه روتردام بیش از 4800 نفر به مدت 10 سال تحت بررسی و پیگیری قرار گرفتند و نشان داده شد که مصرف این ویتامین خطر گرفتگی عروق و بیماری های قلبی عروقی را به میزان 50% کاهش می­دهد(8).

15                                        14

نقش مفید ویتامین K₂ در کودکان نیز بررسی و تایید شده است. محققان ارتباط مثبت قوی بین سطح ویتامین ₂k و محتوای معدنی استخوان و رشد توده استخوانی را نشان دادند. در کودکان در سنین قبل از بلوغ مصرف مکمل ویتامین ₇₋₂K در مقادیر متوسط(45 میکروگرم در روز)، غلظت خونی این ویتامین و همینطور تراکم مواد معدنی استخوان را افزایش می­دهد(9).

استئوکینون

مکمل کلسیم بدون رسوب دارای  ویتامین K₂₋₇ و ویتامین Dз

موثر در:

  • پیشگیری و درمان پوکی استخوان
  • تقویت استخوان سازی در سنین رشد
  • ترمیم سریع تر شکستگی های استخوانی
  • سلامت قلب و عروق
  • مناسب برای مادران باردار و شیرده
  • پیشگیری از پوکی استخوان در مصرف کنندگان داروهای کورتونی

12

مقدار و روش مصرف:

روزانه یک الی دو قرص بسته به شرایط تغذیه ای و درجه پوکی استخوان میل شود. قرص استئوکینون را بعد از وعده های اصلی غذایی با یک لیوان آب بخورید.

احتیاطات:

افرادیکه داروی ضد انعقاد وارفارین مصرف می کنند، قبل از مصرف این مکمل با پزشک خود مشورت نمایند.

مصرف در دوران بارداری و شیردهی بلامانع است.

منابع:

  • Krause Food and nutrition Care Process. 13th Edition 2012, page 92.
  • http://www.botanical-online.com/english/propertiesofcalcium.htm
  • Krause Food and nutrition Care Process. 13th Edition 2012, page 62.
  • Booth et al. (July 2, 2013) “Associations between Vitamin K Biochemical Measures and Bone Mineral Density in Men and Women”, The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism Vol.89 No.10 pp.4904-9 doi:10.1210/jc.2003-031673
  • Knapen MH, Nieuwenhuijzen Kruseman AC, Wouters RS, Vermeer C. (Nov 1998) “Correlation of serum osteocalcin fractions with bone mineral density in women during the first 10 years after menopause”, Calcified Tissue International Vol.63 No.5 pp.375-9, International Osteoporosis Foundation doi:10.1007/s002239900543.
  • Schurgers LJ,Knapen MH, Vermeer C. Vitamin (March 2007) “K2 supplementation improves hip bone geometry and bone strength indices in postmenopausal women”, International Congress Series Vol. 1297 pp. 179-187, Nutritional Aspects of Osteoporosis 2006. Proceedings of the 6th International Symposium on Nutritional Aspects of Osteoporosis, 4–6 May 2006, Lausanne, Switzerland
  • Knapen MH, Schurgers LJ, Vermeer C. (July 2007) “Vitamin K2 supplementation improves hip bone geometry and bone strength indices in postmenopausal women”, Osteoporosis International Vol.18 No.7 pp.963-72 doi: 10.1007/s00198-007-0337-9

Geleijnse JM1, Vermeer C, Grobbee DE, Schurgers LJ, Knapen MH, van der Meer IM, Hofman A, Witteman JC. Dietary Intake of Menaquinone Is Associated with a Reduced Risk of Coronary Heart Disease: The Rotterdam Study1. .J Nutr. November 2004 134: 11 3100-3105